در قلمرو متره ، برآورد و آنالیز بهاء

 در قلمرو متره ،برآورد و آنالیز بهاء

متره وبرآورد در مهندسی عمران تکنیک بدست آوردن مغادیر مصالح مصرفی، مقاطع اجرایی و برآورد اقتصادی آنهاست.

مهندسی عمران شاخه های تخصصی زیادی را شامل می شود.از راه سازی وسد سازی تا اجرای ساختمانهای بلند مرتبه و تقاطع غیر همسطح و ده ها شاخه دیگر از ساخت وساز را در بر   است. برای احداث یک سالن تولید، برج مراقبت یک فرودگاه، قطعه ای از یک آزاد راه، یک مرکز خرید بلند مرتبه وهزار پروژه کوچک وبزرگ دیگر چند مرحله طی می شود تا پروژه به سرانجام برسد.

این مراحل شامل مطالعات اولیه، محاسبات و تهیه نقشه های طرح، اجرای طرح،ونظارت بر اجرا می باشد. اما تخصصی که مکمل هرکدام از مراحل یاد شده بوده وهمواره بدون استفاده از دانسته ها تکنیک های آن مراحل یاد شده نتیجه نداده شاخه متره برآورد است.

مطالعات یک طرح عمرانی با بررسی عوارض زمین آغاز می شود و با تهیه نقشه توپوگرافی از محدوده طرح، ساختمانها در مناسب ترین  نقطه جا نمایی می گردد اما گاهی چند نقطه مناسب برای احداث یک ساختمان وجود دارد و در انتخواب مناسب ترین نقطه، هزینه آماده سازی محدوده اجرا بی تاثیر نیست و با برآورد کردن هزینه آماده سازی نقاط پیشنهادی و مقایسه آنها با هم، منطقی ترین مکان از لحاظ اقتصادی و فنی انتخواب می گردد. گاهی زمین طرح شیبدار است و یکی از نقاط پیشنهادی با یک آبراهه تداخل دارد و جهت اجرا باید سفه ای ایجاد گردد وساختمان بر روی آن بنا شود که این این سکوی بزرگ همان موقع باید برآورد هزینه گردد. وده ها مورد مشابه دیگر ازاین قبیل موارد، هنگام طراحی نیاز به برآورد هزینه دارند.

طراحی یک ساختمان با محاسبه پی و انتخواب نوع سازه، سقف و دیوار ها شروع می شود. برای یک طراحی منطقی از نظر استحکام و صرفه اقتصادی و در نظر گرفتن شرایط زمین، برآورد مالی انواع مقاطع ذکر شده و انتخواب گزینه ای بهینه از بین آنها با یک آنالیز قیمت آگاهانه امکان پذیر است.

اجرای نقشه ها در مهندسی عمران مهمترین مرحله در خلق یک بناء است اما بدون به کار گیری دانش، آگاهی و فوت وفن های متره و برآورد، اجرای یک پروژه عمرانی هرج و مرج های مختص به خود را پیدا خواهد کرد و نیز در تهیه مصالح و برآورد هزینه ها وده ها مورد این چنینی بی نظمی  ایجاد خواهد نمود که علاوه بر افزودن به هزینه ها زمان اجرا را هم به درازا خواهد کشید.

وقتی تصمیم به اجرای یک طرح عمرانی گرفته شود خرید خدمات و تامین مواد اولیه برای آن در پیش خواهد بود. واگذاری انجام پروژه چه در بخش دولتی وچه خصوصی در قالب مناقصه یا ترک تشریفات مناقصه صورت می گیرد.

اولین قدم در این نوع از واگذاری، ارائه یک قیمت واقعی پایه یا قیمت مبنای کار است که با متره وبرآورد کردن نقشه های اجرایی ، بهره گیری از قیمت های رایج بازار مصالح ساختمانی، دستمزد مشاغل بخش ساخت وساز، اجاره وخرید خدمات ماشین آلات، ومندرجات فهارس بهاء واقعیت پیدا می کند.

اولین متره از نقشه های یک پروژه چه از طرف کارفرما وچه از طرف مجری، در مرحله واگذاری کار صورت می گیرد. در مرحله واگذاری بین کارفرما و پیمانکار قرارداد انعقاد می گردد. هر آن چه که تحت عنوان مبلغ پیمان در قرارداد گنجانده می شود، نتیجه توافق کارفرما و پیمانکار است که این رقم ریالی حاصل متره وبرآورد نقشه های پروژه توسط مهندس یا مهندسین مترور خواهد بود.

پس از واگذاری کار به مجری و قبل از اقدام به ساخت، بدست آوردن مقادیر مصالح ومواد مصرفی، هزینه تهیه مصالح و دستمزد اجرای مقاطع کاری، از طرف مجری مطابق نقشه های اجرایی یک اصل است.

درحین انجام مقاطع کاری گاها”نقشه ها اصلاح  می شوند، کش و قوسهای اقتصادی وسیاسی،  قیمت مصالح را  بالا پایین می کنند، دستمزدها متغیر هستند و در طول مدت زمان اجرای کار به خاطر ده ها  مورد دیگر پروژه به متره وبرآورد مجدد نیاز پیدا می کند.

بعضی از دستگاه های دولتی مانند سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس و سازمان مسکن وشهر سازی استانها در چارت سازمانی خود واحدی به نام این واحد برآورد مالی پروژه ها تحت عنوان قیمت مبنای کار، برای واگذاری است.

وظیفه مهندسین مترور به همینجا ختم نمی شود و برای تهیه صورت وضعیت های موقت وقطعی باید کارهای انجام شده را متره کنند و به نحو استانداردی در برگه های متره درج نمایند و سپس با استناد این برگه ها، برگه های مالی را تنظیم کرده و در قالب صورت وضعیت جهت بررسی وپرداخت مالی تحویل نماینده کارفرما دهند.

نمایندگان کارفرما دراین بخش مهندسین ناظر و کارشناسان امور مالی هستند که پس از بررسی دقیق صورت وضعیت ارسالی و کسر کسورات قانونی قرارداد مبلغ تایید شده صورت وضعیت را در وجه مجری پرداخت خواهند کرد.

این طی طریق برای پروژه های دولتی است و در پروژه های بخش خصوصی در بیشتر موارد، نماینده فنی کارفرما اقدام به تهیه صورت وضعیتی از کار انجام شده در هر مقطع کاری می کند که این اقدام با متراژ شدن کار انجام شده در حضور مقاطعه کار ونماینده فنی صاحبکار (کارفرما) صورت می گیرد و رقم تایید شده از کار انجام یافته به کارفرما ابلاغ می شود تا مبلغ مقدار کار تایید شده پس از کسر کسورات در وجه پیمانکار پرداخت گردد.

هر جا سخن از قیمت تنظیم قیمت پیشنهادی، واگذاری کار به مجری، تهیه صورت وضعیت، بررسی صورت وضعیت، تعدیل، مابه تفاوت مصالح،  تنضیم صورت جلسه اضافه کاری یا قیمت جدید و بدست آوردن هزینه ساخت در میان باشد، همان بحث متره، برآورد است.

دربین مهندسین عمران هستند کسانی که قادرند با استخراج اعداد و ارقامی از نقشه ها، جزئیات مقاطع مختلف را محاسبه کنند وبه مقادیر مواد ومصالح مصرفی مقاطع برسند. به کسانی که در این رسته از مهندسی عمران فعالیت دارند مهندس مترور می گویند.  مترور ها دید اجرایی داشته و به نقشه خوانی تسلط کامل دارند، زیرا باید بررسی نقشه ها، تمام هزینه های ساخت ونیز هزینه های پنهان و پیش بینی نشده را هم ببینند.

تنظیم جدول زمانبندی یک پروژه عمرانی قبل از اجرا صورت می گیرد و منوطه به تهیه متره و برآوردی دقیق از نقشه ها است که با با در نظر گرفتن حجم مقاطع کاری پروژه زمان مناسب برای اجرای آنها در نظر گرفته می شود.

متره برآورد و آنالیز بها در پروژه های عمرانی به دو صورت بسته و باز صورت می پذیرد. متره بسته همان قیمت بدست آمده با فهارس بهاء و متره باز بدست آوردن هزینه تمام شده پروژه با قیمت های رایج بازار مواد ومصالح ساختمانی است.

مرحله  اول کار متره، دسته بندی مقاطع کاری با توجه به  نقشه ها ی پروژه است .

مرحله دوم کار لیست کردن مصالح و مواد ساختمانی در جدولی به نام جدول مصالح  و محاسبه مقدار آنها و درج در جدول مصالح است. در قدم دوم در نظر گرفتن پرت ودور ریز مصالح الزامی است و درصد آنها به مقدار مصالح اضافه می گردد.

مرحله سوم کار که خیلی باید با دقت انجام گیرد، بدست آوردن قیمت مصالح ومواد آنالیز شده از بارار آزاد و درج در جدول مربوطه می باشد که باید با دقت واطمینان انجام گردد.

مرحله چهارم کار بدست آوردن مقاطع کاری مطابق نقشه ها ودستمزد واحد اجرای آنها است. در این مرحله مقدار مقاطع ومراحل کاری با توجه به دستمزد اجرای آنها و واحد اندازه گیری مربوطه به خود بدست آمده ودر جدولی به نام جدول دستمزد ها درج می گردد. سپس با ضرب دستمزد واحد در مقدار کار دستمزد آن مقطع از کار محاسبه می شود. این راه حل  برای تمامی مقاطع به کار گرفته شده و به این ترتیب کل رقم پرداختی بابت دستمزد اجرای کار بدست می آید

مرحله پنجم کار هزینه خرید مصالح و مواد مورد نیاز با دستمزد اجرای آنها جمع می شود و حاصل این جمع کل همان متره باز است.در صورتی که این کار توسط مجری قرارداد برای رسیدن به قیمت پیشنهادی انجام گیرد، ضریبی تحت عنوان بالاسری (اور هد) که معمولا” تا  30 % است در جمع هزینه های خرید مصالح ودستمزد اجرا اعمال می گردد. این ضریب برای سود پیمانکاری در نظر گرفته می شود.

مرحله ششم کارتنظیم جدولی به نام برگه متره است که در این برگه ها ریز شده طولها، عرض ها و ارتفاع ها و تعداد های مربوطه به مقاطع کاری در آنها با استفاده از نقشه های اجرایی درج می گردد و خروجی این داده ها، بدست آمدن مقدار مقاطع اعم از طول، سطح و حجم آیتم های مختلف است.به این مرحله از کار، تنظیم برگه های متره می گویند. هنگام تنظیم صورت وضعیت، جداول لیستوفرهای مورد نیاز و استناد به صورتجلسات تایید کار های اضافی مکمل برگه های متره خواهند بود.

طولها ها، مساحت ها و حجم های مقاطع کاری بدست آمده از نقشه ها است که با ترتیب وروش خاص خود صورت می گیرد.این مرحله از کار تنظیم برگه های متره نام دارد. جداولی مانند لیستوفرها مکمل برگه های متره هستند.

مرحله هفتم کار تنظیم جدولی به نام برگه مالی است و درج  طولها ، سطح ها ، حجمها و تعداد های بدست آمده از مرحله ششم در این جدول جدول صورت می گیرد که پس از استخراج رقم ریالی مربوطه از فهارس بهاء و گذاشتن ارقام بدست آمده در ردیف مختص خود، با محاسبات مربوطه، خروجی برگه های متره اندازه مقاطع کاری خواهد بود. در فهاس بهاء ازمقاطع کاری تحت عنوان  فصل نام برده می شود. با جمع کردن فصل های مندرج در برگه های مالی باهم واعمال ضرایبی باعناوین بالاسری (اور هد)، تجهیز و برچیدن کارگاه، پیشنهادی منطقه، طبقات و ضریب ارتفاع در آنها، برآورد پروژه به صورت بسته بدست خواهد آمد.

از متره بسته در پروژه های بخش دولتی استفاده می شود و ملاک تامین اعتبار در این بخش برآورد پروژه ها استفاده از اعداد وارقام مندرج در فهارس بهاء منتشره از سوی سازمان مدیریت وبرنامه ریزی همان سال است.

هفت مرحله اشاره شده، اساس کار متره و برآورد هر طرح عمرانی می باشد، از ساختمان کوچک یک مدرسه دو کلاسه گرفته تا یک برج سی طبقه و یک مرکز آموزش عالی بزرگ با بکار گیری مراحل یاد شده برآورد هزینه خواهند شد.

مراحل هفت گانه بصورت سرفصل وار و به اختصار توضیح داده شد، اما نکات ودانایی های فراوانی در آنها نهفته شده که جز با آموزش صحیح و مرحله به مرحله آنها تحقق پیدا نخواهد کرد.

از نهفته هایی مانند: اقلام ستاره دار، اقلام جدید، تعدیل، مابه تفاوت مصالح، صورت وضعیت ها، کار های پنهان وپیش بینی نشده، جدول ساختار شکست، صورتجلسات تایید کار، پارامتر های تاثیر گذار بر قیمت ها، آنالیز قیمت پیشنهادی و مناقصه وحاشیه های آن سخن به میان آورده نشد که  متعاقبا” بصورت مفصل به آنها پرداخته خواهد شد.

باشد که علاقه مندان این شاخه کاربردی از مهندسی عمران با مطالعه مطالب این بخش دانش کافی را کسب نمایند.

 سیاوش دل انگیزان – بهمن چهارصد و سه